توی سالهای اخیر، تحقیقات علمی دارن یه فرضیه نگرانکننده رو تایید میکنن: آلزایمر شاید فقط یه بیماری مربوط به پیر شدن مغز نباشه، بلکه نتیجهی یه عفونته.
با اینکه محققها هنوز دارن تلاش میکنن بفهمن این عفونت دقیقاً چطوری عمل میکنه، ولی مطالعات زیادی نشون میدن که ظهور مرگبار آلزایمر خیلی پیچیدهتر از اون چیزیه که قبلاً فکر میکردیم.
یکی از این تحقیقات که سال ۲۰۱۹ منتشر شد، یه سرنخ خیلی جدی از یه باکتری پیدا کرد که ممکنه مقصر اصلی آلزایمر باشه و از یه جای غیرمنتظره میآد: بیماری لثه.
توی مقالهای که توسط یان پوتِمپا، میکروبشناس دانشگاه لوییویل منتشر شد، محققها خبر از کشف باکتریِ P. gingivalis دادن؛ یعنی همون عاملی که باعث بیماریهای مزمن لثه میشه. اونا این باکتری رو توی مغز بیمارای فوت شدهی آلزایمری پیدا کردن. این اولین بار نبود که این دوتا موضوع به هم ربط داده میشدن، ولی این بار محققها یه قدم فراتر رفتن.
اونا توی آزمایشهای جداگانه روی موشها دیدن که عفونت دهانی با این باکتری باعث میشه باکتریها توی مغز کلونی بسازن و تولید پروتئین «آمیلوئید بتا» رو زیاد کنن؛ همون پروتئین چسبناکی که نشانهی اصلی آلزایمره.
تیم تحقیقاتی که توسط یه استارتاپ دارویی به اسم Cortexyme مدیریت میشد، ادعا نکرد که علت قطعی آلزایمر رو پیدا کرده، ولی مشخص بود که فکر میکنن سرنخ خیلی محکمی دارن. استیون دومینی، یکی از مؤسسهای این شرکت، اون زمان گفت: «الان برای اولین بار مدرک محکمی داریم که نشون میده این باکتریِ لثه با پاتولوژیِ آلزایمر در ارتباطه.»
علاوه بر این، تیم تحقیق یه سری آنزیمهای سمی به اسم «جینجیپاینو» پیدا کردن که توسط این باکتری توی مغز بیمارای آلزایمری ترشح میشه. وجود این سم با دوتا نشونهی دیگه بیماری یعنی پروتئین «تائو» و یه برچسب پروتئینی به اسم «یوبیکویتین» کاملاً هماهنگ بود.
اما نکتهی جالبتر و قانعکنندهتر این بود که اونا این سموم رو توی مغز افرادی که فوت کرده بودن ولی هیچوقت تشخیص آلزایمر نگرفته بودن هم پیدا کردن. این خیلی موضوع مهمیه، چون با اینکه قبلاً هم بین این باکتری و آلزایمر رابطه دیده شده بود، ولی هیچوقت دقیقاً مشخص نبود که اول مرغ بود یا تخممرغ؟ یعنی بیماری لثه باعث آلزایمر میشه یا چون طرف دچار زوال عقل شده دیگه نمیتونه به بهداشت دهانش برسه؟
پیدا شدن سطح پایینی از این سموم حتی توی کسایی که آلزایمر نداشتن، میتونه یه «مدرک جرم» باشه؛ یعنی این احتمال وجود داره که اگه اون آدما بیشتر عمر میکردن، حتماً به آلزایمر مبتلا میشدن.
نویسندههای این تحقیق توضیح دادن که وجود این باکتری توی مغز افرادی که هنوز علائم زوال عقل نداشتن نشون میده که این اتفاق نتیجهی نرسیدن به دندانها بعد از بیماری نیست، بلکه یه اتفاق اولیه است که میتونه توضیح بده چرا توی افراد میانسال، قبل از اینکه حافظهشون ضعیف بشه، تخریب مغزی شروع میشه.
در ادامه، یه ترکیب دارویی به اسم COR388 توی آزمایش روی موشها نشون داد که میتونه بار باکتریاییِ ناشی از عفونت مغزی رو کم کنه و همزمان تولید آمیلوئید بتا و التهاب عصبی رو هم کاهش بده.
باید منتظر بمونیم و ببینیم تحقیقات آینده چه چیزای بیشتری از این رابطه کشف میکنن، ولی جامعه علمی فعلاً با احتیاط به این موضوع امیدوار شده.
امروزه آلزایمر شایعترین نوع زوال عقل و یکی از دلایل اصلی مرگومیر توی آمریکاست. با وجود کلی تحقیق، هنوز هیچکس دقیق نمیدونه این بیماری چطوری شروع میشه یا چطوری باید جلوی پیشرفتش رو گرفت.
جالب اینجاست که فاکتورهای اصلی خطر هم توی دههی گذشته عوض شدن. سال ۲۰۱۱، مهمترین عامل خطرِ قابل پیشگیری برای آلزایمر، تنبلی و فعالیت بدنی نداشتن بود و بعد از اون افسردگی و سیگار قرار داشتن. اما طبق تحلیلهای سال ۲۰۲۲، حالا «چاقی» رتبهی اول رو توی عوامل زمینهسازِ زوال عقل داره و فعالیت بدنی توی رتبهی دومه.
دیوید رینولدز از مرکز تحقیقات آلزایمر میگه: «خیلی مهمه که تا جایی که میشه روشهای مختلف رو برای مبارزه با بیماریهایی مثل آلزایمر امتحان کنیم.»